تحلیلی تاریخی بر اسناد سیاست‌ توسعه صنعتی در ایران و ارائه الزامات سیاستی در سال‌های پیش‌رو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه سیاستگذاری علم و فناوری، پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

سیاست توسعه صنعتی از مهم‌ترین برنامه‌ها و مداخلاتی محسوب می‌شود که تقریباً در تمام کشورهای توسعه یافته حال حاضر، دست کم در دوره‌ای چند دهه‌ای به صورت منسجم، فعال و تهاجمی توسط دولت‌ها دنبال شده است. در ایران از دوره پهلوی اول سیاست توسعه صنعتی با محوریت جایگزینی واردات مورد توجه بوده و به جزء دوره‌ای کوتاه در دهه 1340، دستاوردهای قابل‌توجهی از این سیاست‌ها مشاهده نمی‌شود. از دهه 1380 به بعد توسعه صنعتی از طریق تدوین اسناد اختصاصی توسعه صنعتی در دستورکار قرار دارد. تا ابتدای سال 1400، 4 سند در این راستا تصویب شده و فارغ از تفاوت‌های آن‌ها، دستاوردهای توسعه صنعتی از محل این اسناد چشم‌گیر نیست. لذا این مقاله با بررسی پیشینه و تحلیل کیفی و تاریخی اسناد سیاست‌ توسعه صنعتی در ایران چالش‌ها و الزامات سیاستی و اجرایی توسعه صنعتی را استخراج می‌نماید. داده‌های مورد نیاز این پژوهش با از طریق 9 مصاحبه نیمه‌ساختار یافته و بررسی منابع ثانویه جمع‌آوری شده است. بر اساس یافته‌های نویسنده، اسناد سیاست توسعه صنعتی در سال‌های آتی لازم است با تمرکز بر ارتقاء توانمندی فناورانه و تولیدی، همراستایی توسعه صنعتی و سایر سیاست‌های ملی، حمایت مدت‌دار مبتنی بر عملکرد و شایستگی، خلق پویای مزیت‌های نسبی فناورانه، اولویت‌گذاری علمی و اصولی تعداد کمی بخش‌ با پتانسیل توسعه، حمایت از رویکرد صادرات‌محور و تقویت رقابت‌پذیری بین‌المللی بنگاه‌ها را مورد توجه قرار دهد. وجود متولی دارای اختیار اجرایی، هماهنگی‌، ارزیابی و بازنگری مستمر، فراتر از یک وزارتخانه موضوعی نظیر وزارت صمت، نیز از الزامات اصلی نهادی پیاده‌سازی اسناد سیاست توسعه صنعتی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Historical Analysis on Iran’s Industrial Policy Documents and Proposing Policy Imperatives for the Years Ahead

نویسنده [English]

  • Kiarash Fartash
Assistant Professor, Institute for Science and Technology Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Industrial policy is among instrumental programs and interventions that governments pursued proactively for at least a couple of decades in almost all the current industrialized nations. Iran, since the Pahlavi era, has adopted industrial policy with import substitution approach. Except a short period in 1960s, not much success is apparent from industrialization efforts. From 1990s, industrialization is in the public agenda by formulation of national industrial policy documents. Aside from the differences of four enacted industrial policy documents until March 2021, not much industrialization outcomes are evident. In this regard, this paper identifies and proposes industrial policy challenges and requirements by a qualitative and historical research in Iran. Data are gathered through 9 semi-structures interviews and secondary data including industrial policy documents, reports, briefs, news and papers. My results suggest that the future industrial policy documents need to put technological and production capability building at center and take into account alignment with key national policies, providing temporarily supports based-on merit and performance, creation of dynamic technological comparative advantage, sound prioritization of few high-potential sectors, export-oriented approach and enhancement of firm’s international competitiveness. Besides, a powerful organization in charge of industrial policy implementation, coordination and its continuous evaluation, beyond a thematic line ministry such a Ministry of Industry, Mine and Trade, is a key institutional requirement.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Heterodox Economics
  • Industrial policy
  • Industrialization
  • Industrial Policy-making
آموزگار، جهانگیر. (1375). فراز و فرود دودمان پهلوی، با ترجمه اردشیر لطفعلیان، تهران: انتشارات مرکز ترجمه و نشر کتاب، چاپ اول.
اسماعیلی، احمد.، قاضی نوری، سیدسروش.، نقی‌زاده، محمد.، بامداد صوفی، جهانیار.، منطقی، منوچهر. (1400). "الگوی توسعه صنعتی در صنعت قطعه‌سازی خودرو: بینش‌هایی برای درک واقعیت کنونی". بهبود مدیریت، دوره 15 شماره 1، 125-147.
الیاسی، مهدی، طباطباییان، سید حبیب الله، فرتاش، کیارش. (1396). "تحلیل فرآیند سیاستی تصویب قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان بر اساس چارچوب ائتلاف مدافع". سیاست علم و فناوری، دوره 10 شماره 2، 31-48.
مالکی، امین. (1389). "اثر ترکیب تکنولوژیک صادرات بر رشد اقتصادی". پژوهشنامه بازرگانی، دوره 14 شماره 56، 149-176.
بندیک، ریچارد الیوت. (1394). تأمین مالی صنعتی در ایران: پژوهشی در مورد تجربه مالی یک کشور کمتر توسعه یافته، با ترجمه اصلان قودجانی، تهیه شده توسط اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی خراسان رضوی، نشر نوین طراحان آزاد، چاپ اول، مشهد، ایران.
بهداد، علیرضا. 21 اردیبهشت 1392.. "بازی با استراتژی"، هفته‌نامه تجارت فردا، شماره 40 (1392الف).
بهداد، علیرضا. . 28 اردیبهشت 1392."مناظره مکتوب اقتصاد دانان"، هفته‌نامه تجارت فردا، شماره 41 (1392ب).
حاتم، محسن. (21 اردیبهشت 1392). "گفت و گو با محسن حاتم درباره استراتژی توسعه صنعتی: استراتژی ما را به جایی نمی‌رساند"، هفته‌نامه تجارت فردا، مصاحبه با محسن حاتم، شماره 40.
فرتوک زاده، حمیدرضا.، طهماسبی، سیامک. (1399). "حلقه مفقوده سیاستگذاری صنعتی در صنعت خودروسازی ایران: تاملی دوباره در خصوص مشکلات خودروسازی". بهبود مدیریت، دوره 14 شماره 3، 149-164.
مرکز پژوهش‌های مجلس. از سیاست اقتصادی تا سیاست صنعتی نقد طرح استراتژی توسعه صنعتی، دفتر مطالعات زیربنایی، شماره مسلسل 7158، 1383.
مرکز پژوهش‌های مجلس. آذر 1388. ضرورت تدوین استراتژی توسعه صنعتی و معدنی، شماره مسلسل 10010.
مرکز پژوهش‌های مجلس. بهمن 1394. ارزیابی برنامه راهبردی وزارت صنعت، معدن و تجارت، دفتر مطالعات اقتصادی، شماره مسلسل 14653.
مرکز پژوهش‌های مجلس. اردیبهشت 1395. ارزیابی جایگاه استراتژی توسعه صنعتی در برنامه های توسعه کشور و چشم‌انداز آن در برنامه ششم توسعه، دفتر مطالعات اقتصادی، شماره مسلسل 14790.
مرکز پژوهش‌های مجلس. خرداد 1398. آسیب شناسی فقدان استراتژی توسعه صنعتی در ایران 1. ارزیابی عملکرد دولت در اجرای حکم بند «الف» ماده «46» برنامه ششم توسعه (تهیه فهرست اولویت‌های صنعتی و معدنی)، دفتر مطالعات اقتصادی، شماره مسلسل 16623.
مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه شریف. (1383). از سیاست اقتصادی تا سیاست صنعتی: نقد طرح توسعه صنعتی کشور، گردآوری و تدوین توسط کانون تحلیل‌گری سیاست صنعتی مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه صنعتی شریف، انتشارات استیری، چاپ اول، تهران، ایران.
معصوم زاده، سیدمحسن. (1381). "توسعه فناوری در کشورهای در حال توسعه". پژوهشنامه اقتصادی، دوره 7، 125-143.
مومنی، فرشاد؛ نیکونسبتی، علی. (1396). "رویکرد نهادی به توسعه و دلالت‌های آن برای ایران". پژوهشنامه اقتصادی، دوره 17 شماره 64، 199-141.
نریمانی، میثم.، سعیدی، مصطفی.، شجاع مرادی، علیرضا. (1399)."رویکرد اقتصاد سیاسی به سیاست صنعتی از منظر هاجون چانگ مطالعه موردی طراحی الگوی توسعه صنایع پایین دست پتروشیمی گازی در ایران". بهبود مدیریت، دوره 14 شماره 4، 55-82.
هادی زنوز، بهروز. 1382. تجربه سیاست‌های صنعتی در ایران (1374- 1380)، انتشارات مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، تهران، ایران.
 
Amsden, Alice Hoffenberg. Asia's next giant: South Korea and late industrialization. Oxford University Press on Demand, 1989.
Andreoni, Antonio. "The architecture and dynamics of industrial ecosystems: diversification and innovative industrial renewal in Emilia Romagna." Cambridge Journal of Economics 42, no. 6 (2018): 1613-1642.
Andreoni, A. "A generalised linkage approach to local production systems development in the era of global value chain, with special reference to Africa. Chapter in Noman, A. and Stiglitz, J. (eds.), Quality of growth in Africa." (2018).
Andreoni, A., & Chang, H. J. (2019). The political economy of industrial policy: Structural interdependencies, policy alignment and conflict management. Structural Change and Economic Dynamics48, 136-150.
Chang, Ha-Joon. "Luxury Consumption Control and Economic Development." In a report submitted to UNCTAD (United Nations Conference on Trade and Development), Geneva. 1998.
Chang, Ha-Joon. Kicking away the ladder: development strategy in historical perspective. Anthem Press, London 2002.
Chang, Ha-Joon. "Kicking away the ladder: Infant industry promotion in historical perspective." Oxford Development Studies 31, no. 1 (2003): 21-32.
Chang, Ha-Joon. The East Asian development experience: the miracle, the crisis and the future. Zed Books, 2006.
Chang, Ha-Joon. Bad Samaritans: The Myth of Free Trade and the Secret History of Capitalism. Bloomsbury Publishing USA, 2007.
Chang, Ha‐Joon, and Antonio Andreoni. "Industrial policy in the 21st century." Development and Change 51, no. 2 (2020): 324-351.
Edquist, Charles, and Jon Mikel Zabala-Iturriagagoitia. "Public Procurement for Innovation as mission-oriented innovation policy." Research policy 41, no. 10 (2012): 1757-1769.
Edquist, Charles, and Jon Mikel Zabala-Iturriagagoitia. "Functional procurement for innovation, welfare, and the environment." Science and Public Policy 47, no. 5 (2020): 595-603.
Evans, Peter B. Embedded autonomy. Princeton University Press, 1995.
Evans, P. B. (1995); Embedded autonomy: States and industrial transformation. Princeton University Press.
Fartash, Kiarash., & Elyasi, Mahdi. “Iran's experience in developing high-tech medical innovations and the path ahead (Chapter 16)” in global innovation Index 2019: creating Healthy lives—the future of medical innovation. The World Intellectual Property Organization, GENEVA, 2019.
Freeman, Christopher, and Luc Soete. The Economics of Industrial Innovation. Psychology Press, 1997.
Gamble, Andrew. The free economy and the strong state: The politics of Thatcherism. Macmillan International Higher Education, 1987.
Gereffi, Gary. Global value chains and development: Redefining the contours of 21st century capitalism. Cambridge University Press, 2018.
Hekkert, Marko P., Matthijs J. Janssen, Joeri H. Wesseling, and Simona O. Negro. "Mission-oriented innovation systems." Environmental Innovation and Societal Transitions 34 (2020): 76-79.
Mazzucato, M., and R. Kattel. "Mission-orientated innovation policy and dynamic capabilities in the public sector." Industrial and Corporate Change 27, no. 5 (2018): 787-801.
Khan, Mushtaq., & Blankenburg, Stephanie. The Political Economy of Industrial Policy in Asia and Latin America, in Industrial Policy and Development: The Political Economy of Capabilities Accumulation (Eds), Oxford University Press, 2009.
Krippendorff, Klaus. Content analysis: An introduction to its methodology. Sage publications, 2018.
Lall, Sanjaya. Learning from the Asian Tigers: studies in technology and industrial policy. Springer, 1996.
Lee, Keun. The art of economic catch-up: Barriers, detours and leapfrogging in innovation systems. Cambridge University Press, 2019.
List, Friedrich. The National System of Political Economy, translated from German (originally published in 1841). Lodnon, 1885.
Lin, Justin, and Ha‐Joon Chang. "Should Industrial Policy in developing countries conform to comparative advantage or defy it? A debate between Justin Lin and Ha‐Joon Chang." Development policy review 27, no. 5 (2009): 483-502.
Lundvall, Bengt-Åke, and Susana Borrás. "Science, technology and innovation policy." The Oxford handbook of innovation (2005): 599-631.
Lundvall, Bengt-Åke, and Susana Borrás. "Science, Technology, and Innovation Policy." In The Oxford Handbook of Innovation (Eds), pp. 599-631. Oxford University Press, 2005.
Mazzucato, Mariana. Entrepreneurial State: Debunking Public Vs. Private Sector Myths. Anthem Press, 2013.
Mazzucato, Mariana, Mario Cimoli, Giovanni Dosi, Joseph E. Stiglitz, Michael A. Landesmann, Mario Pianta, Rainer Walz, and Tim Page. "Which industrial policy does Europe need?." Intereconomics 50, no. 3 (2015): 120-155.
Mazzucato, M., 2018. Mission-oriented innovation policies: challenges and opportunities. Industrial and Corporate Change27(5), pp.803-815.
Mazzucato, Mariana. Mission economy: A moonshot guide to changing capitalism. Penguin UK, 2021.
Mazzucato, Mariana, and Rainer Kattel. "Grand Challenges, Industrial Policy, and Public Value." In The Oxford Handbook of Industrial Policy (Eds), 2020.
Mazzucato, Mariana, and Caetano CR Penna. "Beyond market failures: The market creating and shaping roles of state investment banks." Journal of Economic Policy Reform 19, no. 4 (2016): 305-326.
Noman, Akbar, and Joseph E. Stiglitz, eds. Industrial policy and economic transformation in Africa. New York: Columbia University Press, 2015.
Noman, Akbar, and Joseph E. Stiglitz. Efficiency, Finance, and Varieties of Industrial Policy. Vol. 448. Nova York: Columbia University Press, 2016.
Oqubay, Arkebe, Christopher Cramer, Ha-Joon Chang, and Richard Kozul-Wright, eds. "The Oxford handbook of industrial policy", Oxford University Press, 2020.
Reinert, Erik S. How rich countries got rich... and why poor countries stay poor. Hachette UK, 2019.
Sainsbury, David. Windows of Opportunity: How Nations Create Wealth. Profile Books, 2020.
Soete, Luc. "From industrial to innovation policy." Journal of industry, competition and trade 7, no. 3-4 (2007): 273.
Stiglitz, Joseph E. "Some lessons from the East Asian miracle." The world Bank research observer 11, no. 2 (1996): 151-177.